Xử Lý Khí H2S Đáy Ao Nuôi Tôm: Giải Pháp Hiệu Quả Và Toàn Diện

Trong các loại khí độc ao tôm, H2S (hydro sunfua) được xem là "sát thủ vô hình" vì tính độc cực mạnh – chỉ cần 0,02 mg/L đã đủ ảnh hưởng đến tôm. Đặc biệt với những ao có nền đáy tích lũy bùn hữu cơ, H2S có thể gây chết tôm hàng loạt chỉ sau một đêm.

Bài viết này sẽ phân tích chi tiết cơ chế hình thành H2S, cách nhận biết và đặc biệt là 7 phương pháp xử lý H2S hiệu quả nhất hiện nay, giúp người nuôi kiểm soát và phòng tránh rủi ro.

1. H2S Là Gì? Đặc Điểm Cần Biết

1.1 Đặc tính hoá học

H2S (hydro sunfua) là một khí không màu, mùi đặc trưng như trứng thối, nặng hơn không khí, tan vừa phải trong nước. Trong ao nuôi, H2S tồn tại dưới 3 dạng cân bằng: H2S, HS-, S2-. Trong đó, H2S dạng khí tự do là dạng gây độc mạnh nhất.

1.2 Yếu tố ảnh hưởng đến tính độc của H2S

Tỷ lệ H2S tự do tăng khi pH giảm. Ở pH 6,5, hơn 50% là H2S độc; pH 8,0 chỉ còn dưới 5%. Vì vậy, kiểm soát pH là mấu chốt để giảm độc tính H2S.

1.3 Ngưỡng an toàn

• H2S < 0,01 mg/L: An toàn.
• H2S 0,01-0,02 mg/L: Gây stress nhẹ.
• H2S 0,02-0,05 mg/L: Tôm giảm ăn, bám bờ.
• H2S > 0,05 mg/L: Nguy hiểm, có thể gây chết đột ngột.

2. Cơ Chế Hình Thành H2S Trong Ao Tôm

2.1 Phân hủy yếm khí

H2S được sinh ra trong điều kiện yếm khí (thiếu oxy) ở đáy ao, khi vi khuẩn sulfate-reducing (Desulfovibrio, Desulfobacter) phân hủy hợp chất hữu cơ chứa lưu huỳnh (protein từ thức ăn dư, xác tôm, tảo chết).

2.2 Nguồn lưu huỳnh trong ao

• Protein từ thức ăn dư thừa (amino acid chứa S như cysteine, methionine).
• Sulfate từ nước biển và một số loại vôi.
• Xác tôm, tảo chết, sinh vật đáy tích lũy.

2.3 Điều kiện thuận lợi cho H2S

H2S tăng mạnh khi: oxy đáy ao < 1 mg/L; nền đáy có bùn dày > 5 cm; ao lâu không xử lý đáy; mưa lớn kéo dài làm giảm pH; mục bùn đáy đen, có mùi trứng thối.

3. Dấu Hiệu Nhận Biết Ao Ngộ Độc H2S

• Tôm nổi đầu về đêm hoặc sáng sớm đặc biệt khi tắt quạt.
• Tôm bám bờ, bám quạt, nguội lim.
• Vỏ tôm mềm, màu sắc nhợt.
• Mang tôm đen, đuôi đen (do oxy hóa với sắt trong mang).
• Bùn đáy ao có mùi trứng thối khi xi-phông.
• Tôm chết rải rác vào sáng sớm khi pH thấp.

4. 7 Cách Xử Lý H2S Đáy Ao Hiệu Quả

4.1 Duy trì oxy đáy > 4 mg/L

Oxy là "thuốc đặc trị" cho H2S. Khi oxy cao, H2S bị oxy hóa thành sulfate không độc. Tăng quạt nước, lắp hệ thống oxy sục đáy, đặc biệt về đêm.

4.2 Nâng pH về 7,8-8,2

pH cao đẩy cân bằng H2S về dạng ion HS-, S2- kiëm độc. Dùng vôi dolomite, sodium bicarbonate để ổn định pH.

4.3 Xử lý bùn đáy định kỳ

Xi-phông đáy ở các điểm tích tụ; với ao bạt, tiến hành xi-phông hàng ngày. Với ao đất, có thể dùng số chuyên dụng đổi điểm, giúp phân tán bùn.

4.4 Vi sinh phân hủy đáy (Bacillus + Nitrosomonas)

Sản phẩm vi sinh chứa Bacillus subtilis, B. licheniformis, Thiobacillus liều 300-500 g/1000 m³, tạt 7 ngày/lần. Các chủng này phân hủy hữu cơ và oxy hóa sulfide nhanh chóng.

4.5 Yucca chiết xuất

Yucca kết hợp saponin trung hòa một phần H2S đồng thời giảm mùi. Liều 0,5-1 lít/1000 m³ như một "võ khí bổ sung" hỗ trợ vi sinh đáy.

4.6 Sắt sulfate (FeSO4) liều thấp

FeSO4 với liều 1-2 ppm có thể gắn kết H2S thành FeS kết tủa không độc. Tuy nhiên chỉ dùng khi thực sự cần thiết, không lạm dụng.

4.7 Quản lý cho ăn và mật độ

Nguồn gốc H2S chính là nguồn hữu cơ dư. Cho ăn vừa đủ, chọn thức ăn FCR thấp, mật độ nuôi hợp lý để giảm tải.

5. Quy Trình Xử Lý Khẩn Cấp Khi Tôm Ngộ Độc H2S

1. Bật toàn bộ quạt và oxy sục đáy.
2. Tạt vôi dolomite nâng pH về 8,0 (khoảng 10-20 kg/1000 m³).
3. Thay nước 20-30% từ ao lắng.
4. Tạt Yucca 1,5 lít/1000 m³.
5. Sau 6 giờ tạt vi sinh phân hủy đáy 500 g/1000 m³.
6. Giảm cho ăn 50% trong 48 giờ.
7. Bổ sung vitamin C và ét chất bổ gan vào thức ăn.

6. Phòng Ngừa H2S Dài Hạn

Xử lý ao trước khi thả (phơi đáy, xử lý vôi, cải tạo bạt). Duy trì chương trình vi sinh đáy hàng tuần. Kết hợp sản phẩm giảm bùn đáy và hấp thu H2S của NAVICO trong suốt vụ nuôi.

7. Câu Hỏi Thường Gặp (FAQ)

Làm sao biết ao có H2S?

Test bằng kit chuyên dụng. Hoặc xi-phông đáy thấy bùn đen, mùi trứng thối là dấu hiệu chắc chắn.

Tại sao tôm chết đột ngột vào sáng sớm?

Sáng sớm pH thấp, oxy thấp, làm H2S tự do tăng vọt gây ngạt tôm hàng loạt.

Dùng vôi nóng (CaO) có xử lý H2S không?

Vôi nóng nâng pH nhanh nhưng dễ gây sốc. Nên dùng dolomite hoặc bicarbonate.

Sulfate trong nước biển có phải nguồn H2S không?

Có, sulfate trong nước biển biến thành H2S khi gặp điều kiện yếm khí và vi khuẩn sulfate-reducing.

Vi sinh có xử lý được H2S đã sinh ra không?

Có. Các chủng Thiobacillus, Beggiatoa có khả năng oxy hóa H2S thành sulfate khi có đủ oxy.

Kết Luận

H2S là mối nguy hiểm hàng đầu với tôm nuôi, đặc biệt ở các ao thâm canh đáy tích lũy hữu cơ. Phòng ngừa chủ động bằng oxy, pH, vi sinh đáy và quản lý cho ăn là chiến lược bền vững. NAVICO cung cấp trọn bộ giải pháp từ Yucca, vi sinh phân hủy đáy đến sản phẩm hấp thu H2S chuyên dụng.