Vi Khuẩn Quang Hợp PSB Trong Ao Tôm: Công Dụng Và Cách Dùng

Vi khuẩn quang hợp (PSB – Photosynthetic Bacteria) đang trở thành mắt xích quen thuộc trong quy trình quản lý môi trường ao tôm tại Đồng bằng sông Cửu Long. Khác với các dòng men vi sinh Bacillus thông thường, nhóm vi khuẩn quang hợp có khả năng xử lý những hợp chất mà lợi khuẩn phổ thông khó chạm tới – đặc biệt là khí H₂S tích tụ ở nền đáy và các axit hữu cơ sinh ra từ quá trình lên men yếm khí. Bài viết dưới đây phân tích bản chất, cơ chế tác động, lợi ích thực tế và cách dùng PSB đúng kỹ thuật, để người nuôi không lãng phí chi phí vi sinh mỗi vụ.

Vi khuẩn quang hợp (PSB) là gì?

Vi khuẩn quang hợp là nhóm vi khuẩn có khả năng dùng ánh sáng làm nguồn năng lượng để sinh trưởng. Điểm khác biệt quan trọng so với tảo và thực vật là chúng thực hiện quang hợp không sinh oxy (anoxygenic photosynthesis): thay vì tách nước để giải phóng O₂, chúng sử dụng H₂S hoặc các hợp chất hữu cơ làm chất cho điện tử. Chính đặc điểm này khiến PSB trở thành công cụ hiếm hoi có thể "ăn" được khí độc H₂S ở vùng đáy ao.

Trong nuôi trồng thủy sản, nhóm được ứng dụng phổ biến nhất là vi khuẩn tía không lưu huỳnh (purple non-sulfur bacteria), với hai chủng đại diện:

• Rhodopseudomonas palustris – chủng linh hoạt bậc nhất về trao đổi chất, được dùng rộng rãi trong men vi sinh xử lý đáy ao.
• Rhodobacter sphaeroides – chủng có hoạt tính cao trong xử lý nước thải hữu cơ và ao nuôi thâm canh.

Vì sao dịch vi khuẩn quang hợp có màu nâu đỏ?

Màu nâu đỏ đặc trưng của dịch PSB đến từ sắc tố bacteriochlorophyll và carotenoid trong tế bào. Đây cũng là lý do sinh khối vi khuẩn quang hợp được xem là nguồn cung cấp carotenoid, protein và vitamin nhóm B tự nhiên cho tôm cá khi chúng được tôm ăn cùng thức ăn tự nhiên trong ao.

PSB khác gì men vi sinh Bacillus?

Đây là câu hỏi người nuôi hay nhầm lẫn nhất. Bacillus là vi khuẩn dị dưỡng, sinh bào tử, hoạt động mạnh ở vùng giàu oxy, chuyên tiết enzyme phân giải tinh bột – đạm – chất béo trong mùn bã. Trong khi đó, PSB hoạt động tốt ở vùng thiếu oxy nhưng vẫn có ánh sáng, và có thể chuyển hóa những sản phẩm trung gian độc hại mà Bacillus để lại. Hai nhóm này bổ trợ nhau chứ không thay thế nhau – đó là lý do các công thức vi sinh hiện đại thường phối hợp cả hai.

Cơ chế tác động của vi khuẩn quang hợp trong ao nuôi

1. Chuyển hóa khí độc H₂S ở nền đáy

H₂S sinh ra khi vi khuẩn khử sulfate hoạt động trong lớp bùn yếm khí giàu chất hữu cơ. Đây là loại khí độc nguy hiểm nhất với tôm vì gây ức chế hô hấp tế bào ngay ở nồng độ rất thấp. PSB sử dụng H₂S làm chất cho điện tử trong quá trình quang hợp, oxy hóa nó thành lưu huỳnh nguyên tố rồi sulfate – tức là biến khí độc thành dạng vô hại. Không nhiều nhóm vi sinh thương mại làm được việc này.

2. Hấp thu đạm hòa tan và axit hữu cơ

PSB đồng hóa NH₄⁺ và các axit béo bay hơi (axit acetic, propionic, butyric) sinh ra từ quá trình lên men yếm khí đáy ao vào sinh khối tế bào. Kết quả là giảm áp lực đạm hòa tan trong nước, đồng thời khử mùi hôi thối đặc trưng của ao dơ. Cần lưu ý: đây là cơ chế đồng hóa (đưa nitơ vào tế bào vi khuẩn), khác với cơ chế nitrat hóa của Nitrosomonas và Nitrobacter.

3. Ổn định màu nước và hệ vi sinh

Bằng cách tiêu thụ chất hữu cơ hòa tan – nguồn dinh dưỡng nuôi tảo độc và vi khuẩn cơ hội – vi khuẩn quang hợp góp phần giữ màu nước ổn định hơn, hạn chế hiện tượng tảo nở hoa rồi sụp tảo đột ngột. Cạnh tranh dinh dưỡng và không gian cũng giúp kìm hãm mật độ vi khuẩn có hại trong ao.

4. Bổ sung thức ăn tự nhiên

Sinh khối PSB giàu protein và sắc tố, được động vật phù du và tôm sử dụng như một phần thức ăn tự nhiên. Một số thử nghiệm trên tôm thẻ ghi nhận tôm bổ sung vi khuẩn quang hợp có tốc độ tăng trưởng tốt hơn và hệ số FCR cải thiện so với đối chứng, tuy nhiên mức độ cải thiện phụ thuộc rất nhiều vào mật độ nuôi, chất lượng đáy ao và quy trình cho ăn.

Khi nào nên sử dụng vi khuẩn quang hợp trong vụ nuôi?

• Đầu vụ, sau khi gây màu nước: đưa PSB vào sớm để thiết lập hệ vi sinh có lợi trước khi mùn bã tích tụ.
• Từ 45–50 ngày tuổi trở đi: đây là giai đoạn lượng thức ăn tăng nhanh, chất thải và vỏ lột dồn về đáy – nguy cơ sinh H₂S cao nhất.
• Sau mưa lớn kéo dài: phân tầng nước, đáy ao thiếu oxy, khí độc dễ bùng phát.
• Khi ao có mùi hôi, bọt khó tan, đáy đen: đây là dấu hiệu điển hình cần can thiệp bằng vi sinh chuyên xử lý đáy.
• Sau khi dùng hóa chất diệt khuẩn: cần tái lập quần thể vi sinh có lợi, thường sau 48–72 giờ.

Cách sử dụng vi khuẩn quang hợp đúng kỹ thuật

Liều lượng và tần suất tham khảo

Với dịch PSB thứ cấp (đã ủ), liều phổ biến trong thực tế sản xuất là khoảng 4 lít cho 1.000 m³ nước, định kỳ 5–7 ngày một lần; tăng tần suất khi ao dơ hoặc mật độ nuôi cao. Đây chỉ là con số tham khảo – người nuôi luôn phải theo hướng dẫn in trên nhãn của từng sản phẩm cụ thể, vì mật độ vi khuẩn giữa các chế phẩm chênh lệch rất lớn.

Cách ủ nhân sinh khối

Ủ nhân sinh khối giúp giảm đáng kể chi phí vi sinh mỗi vụ. Với men vi sinh EM gốc của NAVICO – chế phẩm dạng lỏng màu nâu đỏ chứa 80–120 loài vi sinh vật thuộc 5 nhóm, trong đó có vi khuẩn quang hợp, vi khuẩn lactic, xạ khuẩn và nấm men – công thức ủ thứ cấp là: 1 lít EM gốc + 200 g rỉ mật đường (hoặc cám gạo) + 20 lít nước, ủ kín trong 7–10 ngày.

Ba nguyên tắc quyết định thành công khi ủ:

• Ủ kín, hạn chế oxy: vi khuẩn quang hợp phát triển tốt trong điều kiện yếm khí có ánh sáng. Can ủ phải đậy nắp, xả khí định kỳ.
• Đủ nguồn carbon: rỉ mật đường là nguồn carbon dễ tiêu, không nên cắt giảm để tiết kiệm.
• Nước ủ không chứa chlorine: nước máy phải được phơi hoặc sục khí trước ít nhất 24 giờ.

Thời điểm tạt trong ngày

Nên tạt PSB vào buổi sáng, khi trời có nắng nhẹ để vi khuẩn nhận được ánh sáng cần thiết, đồng thời mở quạt nước để chế phẩm phân tán đều khắp ao và xuống được vùng đáy.

Năm sai lầm khiến vi khuẩn quang hợp kém hiệu quả

• Bảo quản dưới nắng trực tiếp: nhiệt độ cao làm chết vi khuẩn. Sản phẩm phải để nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng.
• Dùng chung ngày với hóa chất diệt khuẩn: BKC, chlorine, thuốc tím sẽ tiêu diệt cả lợi khuẩn. Phải cách ít nhất 48–72 giờ.
• Kỳ vọng PSB xử lý NO₂ như vi sinh nitrat hóa: nhóm này đồng hóa đạm vào sinh khối, không thay thế được nhóm nitrat hóa chuyên biệt khi ao đang có NO₂ cao.
• Tạt vào buổi tối hoặc ngày âm u kéo dài: giảm hiệu quả quang hợp, nên ưu tiên buổi sáng nắng nhẹ.
• Dùng khi đáy ao đã quá tải hữu cơ: vi sinh không phải "thuốc chữa cháy". Cần kết hợp siphon đáy, giảm thức ăn và tăng sục khí.

Kết hợp vi khuẩn quang hợp với các dòng vi sinh khác

Một quy trình vi sinh hiệu quả hiếm khi chỉ dựa vào một sản phẩm. Trên thực tế, người nuôi nên phối hợp theo vai trò:

• Men vi sinh xử lý đáy ao – chứa Rhodopseudomonas palustris kết hợp Bacillus, Nitrobacter, Nitrosomonas và nấm men, xử lý đồng thời NH₃, NO₂, H₂S và mùn bã nền đáy.
• Men vi sinh DEL-NITRITE – tổ hợp Bacillus và enzyme chuyên xử lý NO₂, NH₃, phù hợp khi ao đang có chỉ số nitrite vượt ngưỡng.
• BIO-ZONE INTECH – công thức lợi khuẩn mật độ cao kết hợp enzyme sinh học, dùng định kỳ để duy trì nền vi sinh ổn định suốt vụ.

Tham khảo đầy đủ danh mục men vi sinh thủy sản NAVICO để chọn tổ hợp phù hợp với mô hình ao bạt, ao đất hay ao tròn HDPE.

Câu hỏi thường gặp về vi khuẩn quang hợp

Vi khuẩn quang hợp có làm nước ao bị đỏ không?

Khi tạt đúng liều, dịch PSB sẽ pha loãng và không làm đổi màu nước ao. Nếu nước chuyển màu nâu đỏ rõ rệt, khả năng cao là đã dùng quá liều hoặc ao đang thiếu tuần hoàn – cần giảm liều và tăng quạt nước.

Có thể dùng vi khuẩn quang hợp cho ao cá không?

Có. Cơ chế xử lý H₂S, đạm hòa tan và chất hữu cơ áp dụng cho cả ao cá tra, cá rô phi và các mô hình nuôi cá thâm canh khác. Liều lượng cần điều chỉnh theo mật độ và lượng thức ăn.

Dùng PSB có cần ngưng trước khi thu hoạch không?

PSB là vi sinh có lợi, không phải kháng sinh nên không có thời gian ngừng thuốc. Tuy nhiên vẫn nên tuân thủ khuyến cáo trên nhãn của từng sản phẩm.

Ủ PSB bao lâu thì dùng được?

Thông thường 7–10 ngày với công thức ủ kín có rỉ mật đường. Dịch đạt yêu cầu có màu nâu đỏ đậm, mùi chua nhẹ dễ chịu. Nếu dịch có mùi thối, cần bỏ và ủ lại.

Kết luận

Vi khuẩn quang hợp không phải là giải pháp vạn năng, nhưng là mảnh ghép mà nhiều quy trình vi sinh đang bỏ sót – đặc biệt trong xử lý H₂S và các sản phẩm lên men yếm khí ở nền đáy. Khi được dùng đúng thời điểm, đúng liều, ủ đúng kỹ thuật và phối hợp hợp lý với nhóm Bacillus cùng nhóm nitrat hóa, PSB giúp giữ đáy ao sạch, màu nước ổn định và giảm rủi ro khí độc trong giai đoạn nhạy cảm nhất của vụ nuôi.

NAVICO cung cấp trọn bộ giải pháp dinh dưỡng, vi sinh, khoáng chất và xử lý môi trường cho nuôi trồng thủy sản. Để được kỹ sư tư vấn quy trình vi sinh phù hợp với ao nuôi của bạn, liên hệ 028 2264 6668 hoặc email admin@navico.vn.