Bệnh DIV1 Trên Tôm: Dấu Hiệu Nhận Biết Và Cách Phòng Ngừa
Sức khỏe tôm

Bệnh DIV1 Trên Tôm: Dấu Hiệu Nhận Biết Và Cách Phòng Ngừa

19/11/2026Navico0 lượt xem

Bệnh DIV1 trên tôm do virus Decapod iridescent virus 1 gây ra, có thể làm tôm thẻ và tôm càng xanh chết hàng loạt. Bài viết hướng dẫn nhận biết dấu hiệu, đường lây và giải pháp an toàn sinh học để phòng bệnh.

Bệnh DIV1 trên tôm là bệnh do virus Decapod iridescent virus 1 gây ra, được ghi nhận lần đầu tại Trung Quốc và nhanh chóng trở thành mối lo của ngành tôm châu Á vì tốc độ gây chết nhanh trên cả tôm thẻ chân trắng lẫn tôm càng xanh. Hiện chưa có thuốc đặc trị hay vắc-xin thương mại, vì vậy người nuôi chỉ có thể bảo vệ ao bằng cách hiểu đúng tác nhân, nhận biết sớm dấu hiệu và siết chặt an toàn sinh học. Bài viết này tổng hợp những điểm cốt lõi về bệnh DIV1 trên tôm để bà con chủ động phòng ngừa ngay từ khâu chọn giống.

Bệnh DIV1 trên tôm là gì?

DIV1 là tên viết tắt của Decapod iridescent virus 1, một virus ADN sợi đôi kích thước lớn thuộc họ Iridoviridae, chi Decapodiridovirus. Virus được phân lập đầu tiên trên tôm càng đỏ (Cherax quadricarinatus) ở tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc năm 2014, sau đó được phát hiện trên tôm thẻ chân trắng nuôi ở Chiết Giang với tên gọi ban đầu là SHIV (Shrimp hemocyte iridescent virus). Năm 2019, Ủy ban Quốc tế về Phân loại Virus (ICTV) thống nhất gọi chung hai chủng này là DIV1.

Nhiễm DIV1 đã được Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) đưa vào danh mục bệnh động vật thủy sản phải khai báo. Tại Việt Nam, từ năm 2020 Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã có văn bản cảnh báo, yêu cầu các địa phương tăng cường giám sát và kiểm soát chặt tôm giống, tôm bố mẹ nhập khẩu nhằm ngăn virus DIV1 xâm nhập.

Những loài giáp xác mẫn cảm với virus DIV1

Các nghiên cứu và báo cáo dịch tễ đã ghi nhận DIV1 trên nhiều loài giáp xác nuôi quan trọng:

  • Tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei);
  • Tôm càng xanh (Macrobrachium rosenbergii);
  • Tôm càng đỏ (Cherax quadricarinatus) và tôm hùm đất (Procambarus clarkii);
  • Một số loài tôm nước ngọt, nước lợ khác như Macrobrachium nipponense, Exopalaemon carinicauda;
  • Virus cũng từng được phát hiện bằng PCR trên tôm sú (Penaeus monodon) và một số loài cua.

Phổ ký chủ rộng khiến mô hình nuôi ghép, nuôi luân canh tôm thẻ – tôm càng xanh hoặc ao có nhiều giáp xác tự nhiên trở nên rủi ro hơn nếu không kiểm soát mầm bệnh.

Dấu hiệu nhận biết bệnh DIV1 trên tôm

Virus DIV1 tấn công chủ yếu vào mô tạo máu, tế bào máu (hemocyte), mang và các xoang máu trong gan tụy. Khi hệ tế bào máu bị phá hủy, tôm suy giảm miễn dịch rất nhanh và chết dồn dập. Biểu hiện bên ngoài khác nhau đôi chút giữa các loài.

Trên tôm thẻ chân trắng

  • Tôm giảm ăn rồi bỏ ăn, dạ dày và ruột trống rỗng;
  • Gan tụy nhạt màu, teo nhỏ, ranh giới gan tụy mờ;
  • Vỏ mềm, thân hơi ửng đỏ, một số con sẫm màu ở phụ bộ;
  • Tôm yếu lờ đờ, bơi kém rồi chìm xuống đáy, chết rải rác ở đáy ao trước khi tăng nhanh;
  • Tỷ lệ chết cộng dồn có thể rất cao chỉ trong vòng một đến hai tuần kể từ khi xuất hiện triệu chứng.

Trên tôm càng xanh: dấu hiệu "trắng đầu"

Ở tôm càng xanh, dấu hiệu đặc trưng nhất là một vùng trắng hình tam giác nằm dưới giáp đầu ngực, ngay gốc chủy – vị trí của mô tạo máu bị hoại tử. Vì vậy người nuôi ở Trung Quốc gọi đây là bệnh "trắng đầu". Kèm theo đó là gan tụy teo, ngả vàng nhạt, tôm bỏ ăn và chết nhiều ở đáy.

Dễ nhầm với bệnh nào?

Ruột rỗng, gan tụy nhạt màu và mềm vỏ cũng gặp trong hoại tử gan tụy cấp (AHPND), nhiễm Vibrio nặng hay sốc môi trường. Thân ửng đỏ dễ bị nhầm với đốm trắng (WSSV) giai đoạn đầu. Do đó không thể kết luận bệnh DIV1 chỉ bằng mắt thường; cần gửi mẫu xét nghiệm PCR hoặc real-time PCR tại phòng thí nghiệm thú y thủy sản để xác định chính xác tác nhân.

Đường lây truyền và yếu tố nguy cơ

Hiểu đường lây là cơ sở để thiết kế hàng rào an toàn sinh học. Các con đường đã được chứng minh hoặc nghi ngờ gồm:

  • Lây ngang qua đường ăn: tôm khỏe ăn xác tôm bệnh hoặc thức ăn tươi sống mang virus;
  • Lây qua nước: virus phát tán từ tôm bệnh, từ nước cấp chưa xử lý hoặc nước thải của ao lân cận;
  • Con giống mang mầm bệnh: tôm post, tôm bố mẹ dương tính là nguồn đưa virus vào trại nhanh nhất; khả năng lây dọc từ bố mẹ sang con vẫn đang được nghiên cứu nhưng cần được coi là rủi ro;
  • Vật chủ trung gian: giáp xác hoang dã, cua, còng, và thức ăn tươi sống cho tôm bố mẹ (như giun nhiều tơ) có thể mang virus;
  • Dụng cụ, phương tiện, con người: lưới, chài, thùng vận chuyển dùng chung giữa các ao.

Các báo cáo thực địa cho thấy dịch thường nặng hơn khi nhiệt độ nước thấp và dao động mạnh, tức là giai đoạn giao mùa và mùa lạnh. Đây cũng là lúc tôm dễ stress, sức đề kháng giảm, nên bà con ở các vùng nuôi phía Bắc và miền Trung cần đặc biệt lưu ý trong vụ đông.

Cách phòng ngừa bệnh DIV1 trên tôm

Vì chưa có biện pháp điều trị, toàn bộ chiến lược đối phó với bệnh DIV1 trên tôm xoay quanh hai trục: không để virus vào ao và giữ tôm đủ khỏe để chống chịu stress.

1. Kiểm soát con giống

  • Chỉ mua giống từ cơ sở có giấy chứng nhận kiểm dịch, ưu tiên trại sử dụng tôm bố mẹ sạch bệnh (SPF);
  • Yêu cầu phiếu xét nghiệm PCR âm tính với DIV1 cùng các tác nhân WSSV, AHPND, EHP trước khi nhận giống;
  • Không mua tôm giống trôi nổi, không rõ nguồn gốc, đặc biệt là giống nhập tiểu ngạch.

2. Chuẩn bị ao và xử lý nước

  • Cải tạo ao kỹ, phơi đáy, loại bỏ bùn hữu cơ; rào lưới ngăn cua, còng và giáp xác hoang dã;
  • Cấp nước qua túi lọc mịn vào ao lắng, diệt giáp xác và khử trùng nước trước khi đưa vào ao nuôi. Các chất sát trùng phổ rộng như BKC 80% thường được dùng trong khâu xử lý nước, vệ sinh dụng cụ theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất;
  • Sau khử trùng, gây lại hệ vi sinh có lợi bằng chế phẩm như men vi sinh Bio-Zone Intech để ổn định chất lượng nước, phân hủy chất hữu cơ và hạn chế vi khuẩn cơ hội bội nhiễm.

3. An toàn sinh học trong suốt vụ nuôi

  • Mỗi ao một bộ dụng cụ riêng; sát trùng lưới, vợt, thùng chứa sau mỗi lần dùng;
  • Không dùng thức ăn tươi sống chưa qua xử lý; hạn chế người và phương tiện ra vào khu nuôi;
  • Vớt bỏ tôm chết, tôm yếu hằng ngày và tiêu hủy đúng cách, không vứt ra kênh mương;
  • Không nuôi ghép hoặc dùng chung nguồn nước giữa tôm thẻ và các loài giáp xác khác khi vùng nuôi có cảnh báo dịch.

4. Tăng sức đề kháng và giảm stress cho tôm

Dinh dưỡng không tiêu diệt được virus, nhưng tôm có hệ miễn dịch không đặc hiệu tốt và gan tụy khỏe sẽ chống chịu stress môi trường tốt hơn, giảm nguy cơ bùng bệnh khi áp lực mầm bệnh thấp. Một số giải pháp hỗ trợ bà con có thể tham khảo:

  • Bổ sung beta-glucan và MOS từ vách tế bào nấm men, ví dụ Biolex® MB40, trộn vào thức ăn định kỳ để kích hoạt miễn dịch tự nhiên;
  • Dùng phụ gia thảo dược như Apex Extra để hỗ trợ đường ruột và hạn chế Vibrio cơ hội – tác nhân thường bội nhiễm khi tôm đã suy yếu;
  • Bổ sung vitamin C, khoáng chất đầy đủ, đặc biệt trước và sau các đợt mưa lớn, không khí lạnh;
  • Giữ oxy hòa tan, pH, độ kiềm ổn định; tránh thay nước đột ngột và giảm lượng ăn khi nhiệt độ xuống thấp.

Bà con có thể xem thêm các dòng vi sinh, khoáng và dinh dưỡng khác tại trang sản phẩm NAVICO.

Cần làm gì khi nghi ngờ ao tôm nhiễm DIV1?

  • Cách ly ao ngay: ngừng cấp, xả nước; không chuyển tôm, nước và dụng cụ sang ao khác;
  • Thu mẫu xét nghiệm: lấy tôm yếu còn sống gửi phòng thí nghiệm để chạy PCR xác định DIV1 và các tác nhân khác;
  • Báo cơ quan thú y địa phương: đây là bệnh cần giám sát, việc khai báo giúp khoanh vùng sớm và bảo vệ cả vùng nuôi;
  • Xử lý theo hướng dẫn: nếu dương tính, khử trùng toàn bộ nước ao trước khi xả, tiêu hủy tôm bệnh, cải tạo và phơi ao kỹ trước vụ mới;
  • Không tự ý dùng kháng sinh: kháng sinh không có tác dụng với virus, chỉ làm tăng chi phí và nguy cơ tồn dư.

Câu hỏi thường gặp về bệnh DIV1 trên tôm

Bệnh DIV1 trên tôm có thuốc trị không?

Hiện chưa có thuốc đặc trị hay vắc-xin thương mại cho DIV1. Biện pháp hiệu quả nhất là phòng bệnh: giống sạch bệnh, xử lý nước kỹ và an toàn sinh học nghiêm ngặt.

Virus DIV1 có lây sang người không?

Chưa có bằng chứng nào cho thấy DIV1 gây bệnh cho người. Đây là virus của giáp xác; tác động của nó là thiệt hại kinh tế cho người nuôi chứ không phải vấn đề an toàn thực phẩm.

Làm sao phân biệt DIV1 với đốm trắng hay hoại tử gan tụy cấp?

Triệu chứng bên ngoài có nhiều điểm trùng nhau nên không thể phân biệt chắc chắn bằng mắt. Dấu hiệu trắng gốc chủy trên tôm càng xanh là gợi ý mạnh, nhưng vẫn cần xét nghiệm PCR để khẳng định.

Mùa nào dễ xảy ra bệnh DIV1 nhất?

Các ổ dịch được ghi nhận nhiều hơn khi nhiệt độ nước thấp và biến động, tức mùa lạnh và giai đoạn giao mùa. Trong thời gian này cần tăng tần suất kiểm tra sức khỏe tôm và quản lý môi trường chặt hơn.

Ao đã nhiễm DIV1 có nuôi lại được không?

Có thể nuôi lại sau khi đã khử trùng nước, tiêu hủy tôm bệnh, loại bỏ bùn đáy, phơi ao và diệt sạch giáp xác trung gian. Vụ mới bắt buộc dùng giống đã xét nghiệm âm tính với DIV1.

Kết luận

Bệnh DIV1 trên tôm nguy hiểm ở chỗ gây chết nhanh, phổ ký chủ rộng và chưa có thuốc chữa. Tuy nhiên, người nuôi hoàn toàn có thể giảm rủi ro xuống mức thấp nếu làm tốt ba việc: chọn giống đã xét nghiệm sạch bệnh, xử lý nước và ngăn vật chủ trung gian, đồng thời duy trì sức khỏe tôm bằng môi trường ổn định và dinh dưỡng hợp lý. Khi thấy tôm bỏ ăn, ruột rỗng, gan tụy nhạt màu hoặc tôm càng xanh trắng gốc chủy, hãy cách ly ao và gửi mẫu xét nghiệm ngay.

NAVICO cung cấp các giải pháp vi sinh, khoáng chất, dinh dưỡng và xử lý môi trường cho ao nuôi tôm cá. Để được tư vấn quy trình phòng bệnh phù hợp với điều kiện ao của mình, bà con vui lòng liên hệ đội ngũ kỹ thuật NAVICO.

Chủ đề:Sức khỏe tôm
Bệnh DIV1 Trên Tôm: Dấu Hiệu Nhận Biết Và Cách Phòng Ngừa | NAVICO